Słownik
Glosariusz i terminologia
Glosariusz zamyka najczęstszy problem w firmach: ta sama rzecz ma pięć nazw, a każda brzmi „prawie tak samo”. Dobrze utrzymany glosariusz jest prostą dźwignią jakości: mniej sporów, mniej niespójności, lepsze review.
Zasady utrzymania
- Jedno hasło = jedna definicja (bez „synonimów dla ozdoby”).
- Preferencje i zakazy muszą być mapowane do polityk.
- Zmiany przechodzą przez review (Owner + domena).
Glosariusz operacyjny (kanoniczne terminy)
| Preferuj | Unikaj | Uwaga |
|---|---|---|
| Język i redakcja | ||
| zgłoszenie | ticket | Ujednolicenie języka supportu i dokumentacji; w UI dopuszczalne „zgłoszenie / incydent” zależnie od procesu. |
| informacja zwrotna | feedback | W komunikacji PL unikamy anglicyzmów „z przyzwyczajenia”. W materiałach technicznych dopuszczalne w nawiasie (np. feedback loop). |
| w ciągu 24 godzin roboczych | ASAP | Obietnice muszą być mierzalne (SLA/SLO). „ASAP” dopuszczalne wyłącznie w rozmowie nieformalnej, nie w standardach. |
| standard językowy | tone of voice (ToV) jako jedyny termin | ToV to składnik standardu. Preferuj: „standard językowy” jako pojęcie nadrzędne, a „Tone of Voice” jako podrozdział. |
| glosariusz | — | Słownik terminów kanonicznych + warianty zakazane/niezalecane. Powinien być źródłem prawdy dla copy i dokumentacji. |
| termin kanoniczny | preferred term (bez tłumaczenia) | W Compendium: termin, którego używamy konsekwentnie w tytułach, UI, API i dokumentacji. |
| wariant zakazany | niepoprawne określenie | Wariant, którego nie używamy (np. z powodu nieprecyzyjności, ryzyka prawnego, kolizji znaczeń). |
| twarda spacja | nbsp | Stosuj w typografii PL m.in. po jednoliterowych przyimkach/spójnikach (np. „w systemie”). |
| sierotka | wisząca literka / hanging preposition | Zjawisko: jednoliterowy wyraz pozostawiony na końcu wiersza. Technicznie: twarda spacja po A/I/U/O/W/Z oraz w typowych skrótach. |
| justowanie | full justify | Dopuszczalne w dłuższych artykułach (≥768px). Wymaga kontroli łamania (sierotki) i sensownego rytmu akapitów. |
| akapit | paragraph (bez tłumaczenia) | W analizach badawczych preferuj krótsze, tematyczne akapity; unikaj „ścian tekstu”. |
| przypis | footnote jako jedyne określenie | W materiałach naukowych: przypisy/numerowane cytowania + bibliografia. Footnote dopuszczalne w opisie implementacji (UX). |
| bibliografia | references list | Ujednolicony format (np. IEEE) + linki do źródeł. Unikaj mieszania stylów w jednej publikacji. |
| cytowanie | citation | Cytowanie w Luage jest kontraktem: teza → dowód → źródło; bez dowodu: no‑answer lub eskalacja. |
| cytat | quote | Nie mylić z cytowaniem naukowym. „Cytat” to fragment tekstu; „cytowanie” to odsyłacz do źródła. |
| Role i governance | ||
| RACI | — | Model odpowiedzialności: Responsible/Accountable/Consulted/Informed. W Compendium trzymamy jako osobny rozdział + wzorce. |
| właściciel treści (owner) | owner bez tłumaczenia | Preferuj: „owner” w metadanych (krótkie), ale w tekście: „właściciel treści”. |
| recenzent (reviewer) | reviewer bez tłumaczenia | Analogicznie: w meta może być „Reviewer”, w treści preferuj PL. |
| zatwierdzający (approver) | approver | Rola wydawnicza: zatwierdza publikację/wyjątek/zmianę polityki. |
| redakcja (Content Governance) | — | Funkcja utrzymująca standardy, wersje, rejestry i przeglądy. W meta dopuszczalne „Content Governance”. |
| rejestr zmian | changelog (jako jedyne) | Chronologiczny dziennik zmian; wymagany link do artefaktu i owner. Changelog dopuszczalny w nawiasie. |
| rejestr wyjątków | exceptions list | Tabela odstępstw od standardów z ryzykiem, kontrolami i datą wygaśnięcia. |
| wyjątek | exception | Odstępstwo od standardu. Musi mieć: uzasadnienie, ryzyko, kontrolę kompensacyjną, datę wygaśnięcia, właściciela. |
| kontrola kompensacyjna | mitigation (bez tłumaczenia) | Środek ograniczający ryzyko wynikające z wyjątku; w rejestrze zawsze wprost, nie „ogólnie”. |
| akceptacja ryzyka | risk acceptance | Decyzja governance; zawsze z zakresem i terminem przeglądu. |
| bramka (gate) | gate (bez tłumaczenia) | Mechanizm blokujący publikację/odpowiedź bez spełnienia kryteriów (np. cytowania, DLP, testy). |
| polityka | policy | Polityka = zasada organizacyjna; Standard = specyfikacja wykonawcza; Procedura = krok po kroku. |
| standard | standard (EN jako jedyne) | Standard to praktyka firmy (wymagania). W meta dopuszczalne „Standard”. |
| procedura | procedure | Instrukcja wykonawcza. Powinna mieć: zakres, kroki, kryteria sukcesu, rollback/escape hatch. |
| runbook | playbook (mieszanie) | Runbook: operacyjny „co robić, gdy…”. Playbook: szerszy zbiór taktyk. Nie mieszaj bez definicji. |
| ADR | Architecture Decision Record | W Compendium: krótka decyzja + kontekst + alternatywy + konsekwencje. Nie przerabiać na esej. |
| retrospektywa | post‑mortem (jako jedyne) | Post‑mortem dopuszczalne w nawiasie; w treści PL. |
| LLM, promptowanie i kontekst | ||
| model językowy (LLM) | AI (jako wszystko) | LLM to konkretna klasa modeli. „AI” zbyt szerokie w materiałach inżynierskich. |
| prompt | podpowiedź (jeśli wprowadza niejasność) | Preferuj „prompt” jako termin branżowy. „Podpowiedź” tylko w treściach dla nietechnicznych odbiorców. |
| instrukcja systemowa | system prompt (jako jedyne) | Warstwa sterująca zachowaniem modelu (policy). W UI/implementacji dopuszczalne „system prompt”. |
| instrukcja użytkownika | user prompt | Treść wejściowa od użytkownika. W analizach odróżniaj od „kontekstu” (evidence). |
| kontekst | context (jako jedyne) | Kontekst = dane pomocnicze (SSOT, narzędzia, pamięć). Unikaj mylenia z „tematem rozmowy”. |
| inżynieria kontekstu | context engineering (jako jedyne) | Projektowanie warstw kontekstu, budżetu tokenów, selekcji źródeł, bramek jakości. |
| budżet kontekstu | context window (bez tłumaczenia) | Ile tokenów możemy przeznaczyć na prompt+kontekst+odpowiedź. W decyzjach: koszt vs jakość. |
| token | — | Jednostka budżetu kontekstu. W komunikacji biznesowej można upraszczać do „znaków”, ale nie w specyfikacji. |
| tokenizacja | tokenization (jako jedyne) | Proces dzielenia tekstu na tokeny; ma wpływ na koszty i limity. |
| parametry dekodowania | temperature/top‑p bez kontekstu | Zawsze opisuj parametry wraz z uzasadnieniem: deterministyka, kreatywność, ryzyko halucynacji. |
| wywołanie narzędzia | tool call (jako jedyne) | Preferuj PL. W treści technicznej dopuszczalne „tool call” w nawiasie. |
| narzędzie | tool (jako jedyne) | Narzędzie = funkcja/API używane przez model. Nie mieszać z „narzędziem” w sensie aplikacji. |
| wyjście strukturalne | structured output (jako jedyne) | Odpowiedź zgodna ze schematem (np. JSON Schema). Wymaga walidacji i retry policy. |
| format odpowiedzi | format | Zawsze określ: format, jednostki, ograniczenia, wymagane pola i zasady walidacji. |
| guardrails | „bezpieczeństwo” jako wszystko | Guardrails to konkretne bramki i kontrole (DLP, no‑answer, policy, walidacja). |
| Chain‑of‑Thought (CoT) | CoT bez rozwinięcia | W publikacjach: pierwszy raz rozwiń skrót. W UI skrót dozwolony. |
| Tree‑of‑Thought (ToT) | — | Wzorzec rozgałęzionego rozumowania. Wymaga kryteriów selekcji i kosztuje tokeny. |
| ReAct | ReasonAct / Re-Act (błędne zapisy) | Ujednolić zapis: ReAct (Reason + Act). |
| Plan‑and‑Execute | Plan&Execute / Plan‑Execute | Ujednolicić zapis: Plan‑and‑Execute. |
| no‑answer | zmyślanie / domyślanie | Tryb bez odpowiedzi przy braku dowodów. Jest funkcją jakości, nie „porażką”. |
| Wiedza i źródła (RAG/GraphRAG/SSOT) | ||
| SSOT (Single Source of Truth) | „baza wiedzy” jako jedyne | SSOT = kanoniczne źródła + proces wydawniczy + wersjonowanie. Nie redukuj do magazynu plików. |
| dowód (evidence) | źródło (gdy chodzi o fragment) | Dowód = konkretny fragment dokumentu użyty w odpowiedzi (chunk). Źródło = dokument/artefakt. |
| proweniencja (provenance) | prowenencja (błędna forma) | Provenance = pochodzenie dowodu: doc@ver, fragment, ścieżka grafu, czas pobrania. |
| cytowanie atrybuowane | cytowanie „na oko” | Cytowanie musi wskazywać dowód. Atrybucja bez dowodu jest zakazana dla faktów. |
| doc@ver | „aktualna wersja” bez numeru | Wersjonowanie dokumentów: doc@ver. Ułatwia audyt i regresję. |
| chunk | fragment (jeśli gubi techniczny sens) | Chunk = jednostka indeksowania; „fragment” dopuszczalne, jeśli precyzujesz zakres (np. 400–800 tokenów). |
| chunking | dzielenie (bez definicji) | Proces cięcia dokumentu na chunk’i; zawsze podaj: strategię, overlap, metadane, identyfikatory. |
| indeks | index (jako jedyne) | Indeks = struktura wyszukiwania (wektorowa/klasyczna). W UI dopuszczalne „index”. |
| retrieval | wyszukiwanie (gdy chodzi o etap) | Retrieval = etap pipeline’u. „Wyszukiwanie” dopuszczalne w opisie dla nietechnicznych. |
| hybrydowe wyszukiwanie | hybrid search (jako jedyne) | Połączenie BM25 + wektory + reranker. Ustal kontrakt łączenia wyników. |
| reranker | — | Model porządkujący wyniki retrieval. Wymaga ewaluacji (latency vs zysk jakości). |
| GraphRAG | Graph RAG / Graph‑RAG (mieszanie) | Ujednolicić zapis: GraphRAG. W plikach może pozostać „graph‑rag” jako slug. |
| graf wiedzy | knowledge graph (jako jedyne) | Graf = węzły/relacje z proweniencją. Bez proweniencji: beta/pilot tylko z wyjątkiem. |
| ontologia | schema bez rozróżnienia | Ontologia opisuje pojęcia i relacje; schema grafu to implementacja atrybutów/typów. |
| entity linking | linkowanie bytów (bez ang.) | W tekście: „łączenie encji (entity linking)”. W UI dopuszczalne ang. skróty. |
| ekstrakcja relacji | relation extraction (jako jedyne) | Proces wydobycia relacji; wymaga walidacji jakości i śladu do źródła. |
| świeżość danych | freshness (jako jedyne) | Zasada: data‑freshness jako metadana w SSOT i w retrieverze; osobny kontrakt dla „aktualności”. |
| kanoniczność źródła | source of truth (jako jedyne) | Kanoniczność to reguła rozstrzygająca konflikty między źródłami. |
| Jakość, ewaluacja i testy | ||
| golden set | — | Zbiór testów referencyjnych do regresji (retrieval, atrybucja, odpowiedzi). Musi mieć wersjonowanie i ownera. |
| test harness | — | Narzędzie do uruchamiania golden setów i porównywania wyników w czasie. |
| regresja | regression (jako jedyne) | Spadek jakości względem baseline; w AI: zarówno retrieval, jak i generacja. |
| metryka | metric (jako jedyne) | Ujednolicić nazwy i definicje metryk: precision/recall, coverage, faithfulness, latency, cost. |
| coverage (pokrycie dowodów) | — | Ile twierdzeń w odpowiedzi ma pokrycie w dowodach. W Luage to metryka pierwszorzędna. |
| atrybucja | attribution (jako jedyne) | Powiązanie fragmentów odpowiedzi z dowodami/źródłami; wymaga spójnej polityki cytowań. |
| kalibracja | calibration (jako jedyne) | Dopasowanie deklarowanej pewności do rzeczywistej trafności. W praktyce: thresholdy no‑answer. |
| A/B test | — | Test porównawczy wariantów retrievera/promptu/policy. Zawsze z kryteriami stop/rollback. |
| ocena ekspercka | human eval (jako jedyne) | Ocena przez człowieka wg rubric. Ustal spójność ocen (IAA). |
| rubryka oceny | rubric (jako jedyne) | Definicje kryteriów jakości i skali ocen; w Luage powiązane z metrykami i bramkami. |
| Bezpieczeństwo i dane | ||
| dane wrażliwe | sensitive data (jako jedyne) | Preferuj klasyfikację: PII/PHI/sekrety/klasy biznesowe + polityka retencji. |
| PII | — | Dane umożliwiające identyfikację osoby. W Luage: redaction/DLP jako bramka. |
| PHI | — | Dane medyczne (tam, gdzie dotyczy). Wymaga ostrzejszych kontroli i audytu. |
| DLP | — | Data Loss Prevention. Preferuj: „DLP” + rozwinięcie przy pierwszym użyciu. |
| redakcja danych | maskowanie (gdy chodzi o redaction) | Redaction = usunięcie/ukrycie wrażliwych elementów; maskowanie to tylko jedna technika. |
| prompt injection | prompt hacking (mieszanie) | Ujednolicić: Prompt Injection. W materiałach PL dopuszczalne „wstrzyknięcie promptu” w nawiasie. |
| jailbreak | — | Obejście zasad modelu. Używać ostrożnie; w publicznych materiałach nie podawać „instruktażu”. |
| red teaming | pentest (gdy chodzi o LLM) | Red teaming LLM to szerszy proces testów ryzyka niż klasyczny pentest aplikacji. |
| RBAC | — | Role‑Based Access Control. W Compendium łączyć z ABAC dla wiedzy i narzędzi. |
| ABAC | — | Attribute‑Based Access Control. Preferowane dla SSOT i GraphRAG (dokumenty/ścieżki). |
| zasada najmniejszych uprawnień | least privilege (jako jedyne) | Preferuj PL w standardach; ang. w nawiasie dopuszczalne. |
| log audytowy | audit log (jako jedyne) | Log audytowy musi być kompletny, niezmienialny, z korelacją do wersji polityk i modelu. |
| sekret | secret (jako jedyne) | Sekrety trzymamy poza promptem; narzędzia używają tokenów/poświadczeń w warstwie wykonawczej. |
Glosariusz nie musi być długi. Ma być stosowany konsekwentnie — i egzekwowany.